DEVOTIONALIA


Devotionalia is de verzamelnaam voor kleine religieuze voorwerpen die in rooms-katholieke huisgezinnen werden en worden gebruikt, zoals rozenkransen, wijwaterbakjes, kruisen, zakheiligdommen, bidprentjes, medailles, Agnus Dei's, huisvlijt, heiligen beelden, enzovoort. 

De naam devotionalia is afgeleid van het begrip devotie, wat toewijding betekent en dat is het doel van de voorwerpen: ze wekken toewijding op voor de gelovigen moeten het in stand houden.

Het zijn vaak de voor iedereen betaalbare massaproducten die gekocht konden en kunnen worden in bedevaartoorden zoals Lourdes, Fatima en Kevelaer, als aandenken aan de bedevaart of als attentie voor zieke familieleden of vrienden of gewoon om in huis op te hangen of bij zich te dragen. 

Ten onrechte worden deze voorwerpen tegenwoordig snel als relikwie betiteld, maar dat zijn ze dus niet. 

Alle getoonde devotionalia zijn afkomstig uit eigen collectie of ben ik op mijn zoektocht persoonlijk tegen gekomen. De foto's zijn ook van mijn hand. Wordt wekelijks aangevuld.



WIE
: niet van toepassing
WAT: het Agnus Dei 
WAAR: Uden, Birgitenessenklooster
Het Agnus Dei is de officiële benaming van dit kleinoodje, dat wellicht onder Udenaren en omgeving nog wel bekend is omdat het aan menig wieg heeft gehangen.
Men kon deze hartjes ophalen aan de poort van het slotklooster van de zusters Birgitenessen  in Uden, waar thans ook het mooie Religieuze Museum is gevestigd.

De hartjes zouden helpen tegen 'barensnood' en bij het krijgen van de eerste tandjes van babies. Ik heb gehoord dat ze nog steeds daar te verkrijgen zijn.
Mijn eigen hartjes heb ik verwerkt in een kastje over de Birgitenessen (eerste links)

 

De Agnus Deitjes, in de volksmond ook wel relikwietjes genoemd, kwamen voor in diverse soorten en maten. Bijgaande foto is een hartje van 4 cm hoog, bestaande uit twee kartonnetjes met een duidelijk voelbare vulling, omtrokken met stof en van een geborduurd kruisje voorzien. Daar overheen een getypte  tekst met Agnus Dei.

Naast hartjes kom je ook ruitvormige, vierkante, kruisvormige, ronde en rechthoekige figuren tegen. Je ziet een kartonnen ondergrondje met mooie stof overtrokken en in het midden een pakketje, vaak overtrokken met een beschermend stukje plastic. Maar wat zit er nu IN dat pakketje?
Daar zit een behoorlijke geschiedenis aan vast.

De oorspronkelijke Agnus Dei is een medaillon van witte was, met de afbeelding van het paaslam, meestal ovaal of rond. Ze kwamen in diverse maten voor, zo tussen de drie tot twintig centimeter. 

De was was afkomstig van resten van de paaskaars, 
Agnus Dei, wat Lam Gods betekent en dat herinnert aan het slachten van het paaslam bij het joodse volk, werd gekozen

tot symbool van de gestorven Christus en behoorde bij het paasfeest. 

Sinds einde van de 15e eeuw bleef de wijding van het Agnus Dei strikt voorbehouden aan de paus: de was werd ondergedompeld in een bad van gewijd water. Op woensdag en de twee volgende dagen voorzien van balsem en heilig chrisma en de uitdeling dus op Beloken Pasen (zondag na Pasen).
De wijding vond slechts een maal per 7 jaar plaats.
Vanaf die tijd werd het Agnus Dei, gevat in een medaillon, aanvankelijk alleen uitgedeeld aan hoogwaardigheidsbekleders. Al snel werden ze in de loop van de 15e eeuw voor meerderen beschikbaar.
 

Vanwege de eerbied voor dit bijzonder stukje was, werd het altijd in een omhulsel bewaard: dit kon een grote glazen houder zijn met een afdruk van de tekst in de was zelf of ze werden als sieraad in een montuur om de hals gehangen: tamelijk exclusief want niet iedereen had zoiets of kon zoiets dragen.
Het Agnus Dei moest de gelovigen verzekeren van de kracht van het gebed en het dragen ervan gaf blijk van de aanhankelijkheid van de Paus die de medaillons wijdde. Bovenal werden ze gewaardeerd als amulet, voor het afweren van kwade invloeden en in dat geval was het voldoende om ze in kleinere zijden zakjes met kleinere fragmentjes te dragen. Op het zakje werd dan Agnus Dei geborduurd of gedrukt.

En zo komen we uit op de kleine zakjes, kaartjes, hartjes van leer en diverse andere vormpjes van stof die je nog wel eens aan kunt treffen op markten en beurzen.

 

Niet altijd zijn de vormpjes voorzien van was. Met name de latere exemplaren en die vooral plat zijn en niet van de woorden Agnus Dei voorzien zijn , zijn hoogstwaarschijnlijk gevuld met een laagje watten die met een Agnus Dei zijn aangeraakt.

Overigens maakten ook de zusters Karmelitessen in Boxmeer deze figuurtjes.
Na 1965 is men gestopt met het wijden van de Agnus Dei.

 

Bron: overlevering en uit 'Devotionalia' van Drs. Knippenberg
en Materieel Christendom  van Arie L. Molendijk

 


WIE:

Sint Helena

WAT:

Antieke prent, steendruk en hand ingekleurd. 18e eeuw

Bedevaart medaillon. rond 1900

WAAR:

Uit eigen collectie

Meer informatie


WIE:
Kindje Jezus
WAT:
Medaillon met op de achterkant een mijnwerkershelm, dus hoogstwaarschijnlijk als bescherming door mijnwerker gedragen. Rond 1900
WAAR:
Uit eigen collectie, afkomstig uit Limburg
Verwerkt in assemblage.


WIE:
Onze Lieve Vrouw van Luxemburg (Kevelaer)
WAT:
Medaillon

WAAR:
Eigen collectie

Meer informatie


WIE:
Kan elke willekeurige heilige zijn.
WAT:

Een zogenaamd 'zakheiligdom'.

In het kleine doosje bevindt zich een kleine gestalte van een heilige, meestal gemaakt van zink of tin. Zoals de naam al zegt, werd het meegedragen in een zak van een kledingstuk.                                                      Begin 20e eeuw en nog steeds te koop in grote bekende bedevaartoorden.

                                                    WAAR: Eigen collectie. 
                                                                     Verwerkt in assemblage.


WIE:

Kan elke willekeurige heilige zijn.

WAT:

Zakheiligdom: een luxere uitvoering dan het exemplaartje hiervoor beschreven.

De koperen behuizing kan verschoven worden om het figuurtje er uit te halen.

Daarnaast een figuurtje wat al flink beduimeld is zo te zien, hetgeen men ook vaak bij oude medailles aantreft. In dat geval werd het figuurtje meestal zonder behuizing in een kledingstuk gedragen.
Rond 1900
Ca 8 cm hoog

WAAR: Eigen collectie.


WIE:

Maria 

WAT:

Dit betreft eveneens een zakheiligdom maar dan in de vorm van een klein geëmailleerd plaatje.

2,5 cm hoog

Einde 19e eeuw

WAAR:

Duitsland. Eigen collectie


WIE: Maria

WAT: stilleventje met schelpen.

Maria werd vaak op en tussen schelpjes geplaatst en hoogstwaarschijnlijk heeft het te maken met het feit dat de schelp al sinds mensenheugenis symbool staat voor (weder)geboorte. Het kan in verband gebracht worden met Venus (Aphrodite) de godin van de liefde, vruchtbaarheid en geboorte. Botticelli schilderde Venus ook al met haar voeten in een schelp met als titel 'De Geboorte van Venus'.  Samen met Isis (Egypte), Aphrodite (Grieks), Venus (Romeins) valt Maria onder de zogenaamde Grote Godinnen.
Aanvang 20e eeuw.

Ca 25 x 25 cm

WAAR: afkomstig uit Frankrijk. Eigen collectie

Onderstaande foto's: (er komt meer) zijn typische voorbeelden van de 'schelpjesaltaren'. Door het gebruik van geverfde schelpjes, de eenvoudige uitvoering en de lichtgevende plastic Maria vallen deze huisjes, zeker in vergelijking met het hierboven geplaatste exemplaar, tot de categorie (super)kitsch. Exemplaar links: hier staat Maria  zelf nog wel op een 'rocaille' , schelpmodel, zoals de Venussen werden afgebeeld. De huisjes komen voor in de afmeting van 10 tot 20 cm en vonden in huis altijd wel ergens een plaatsje. Deze Glow-in-the-Dark Maria geeft dus een fel groengeel licht af wanneer het donker wordt.
15 cm hoog, midden 20e eeuw, België. Uit eigen collectie.


WIE: Maria
WAT: Medailles afkomstig uit Lourdes, die werden meegebracht vanuit het bedevaartoord in Frankrijk. Ze werden in elk goed katholiek gezin gedragen op de borstrok: een vaak kriebelend, stug gebreid hemd van witte of beige katoen voor extra warmte. Met een sluitspeldje bevestigd. Werden vaak scapuliertjes genoemd. Daarover later meer.
Ik heb ook een klein oorringetje met 6 van dezelfde kleine exemplaartjes er aan en heb me laten vertellen dat deze door zigeunermeisjes werden gedragen.

WAAR: Europa


WIE: Genootschap van de Heilige Kindsheid.
WAT: Medaille die de pasgeborene als lid van het genootschap kreeg na de doop, dus al na een dag of twee, drie na je geboorte.

De kleine exemplaren moesten op het borstrokje gedragen worden, de grote, zoals deze, werden meestal aan de wieg gehangen.

Het muntstukje van 2,5 cent is de contributie die het kind per maand moest betalen als bijdrage voor 'de arme ongelovige heidenkindjes' en daarmee was tevens je eigen aflaat verdiend. Abracadabra?? Lees dan snel het dit blog met meer info.

WAAR: Voor zover bekend, in geheel West-Europa. Eigen collectie.

 


WIE: St. Christoffel

WAT: medaille. Christoffel of Christoforus. In het latijn betekent Christophorus: Christus-drager. Op de medaille kun je dan ook duidelijk zien dat hij de kleine Jezus op zijn schouder draagt en hem veilig naar de overkant brengt. Hij behoort toe aan de Veertien Noodhelpers die ook als groep kon worden aangeroepen in tijd van nood.

Hij is het meest bekend als patroonheilige van reizigers en onverwachte dood, vandaar dat we hem in de 20e eeuw vaak aan konden treffen aan een sleutelhanger voor de auto of als magneet op het dashboard.

Er is eigenlijk niets historisch over hem bekend vandaar dat er verscheidene legenden zijn ontstaan in de loop der tijd.
WAAR: in veel landen werd hij vereerd. In Roermond staat de enige St. Christoffel-kathedraal ter wereld die gewijd is aan Christoffel. Het bijzondere aan deze kathedraal, waarvan de bouw in 1410 is begonnen, is dat hij al minstens 10 rampen heeft weten te overleven.

In de oosters-orthodoxe traditie werd hij vaak afgebeeld als een reus met een hondenkop. Lees meer in mijn blog over Heilige Honden.


WIE: Jezus, Calvarieberg

WAT: 'Calvarieberg in een fles' oftewel een Geduldsflasche, omdat het gehele tafereeltje met veel geduld via de flesopening naar binnen is gebracht.

Een geliefd thema was de kruisiging met de 'armata christi' zoals hij hier te zien is, dus alle attributen rondom de kruisophanging erbij.

WAAR: de flessen kwamen in de 19e en 20e eeuw voornamelijk voor in Zuid Duitsland en Oostenrijk.

Dit exemplaar dateert uit begin 20e eeuw.

Uit eigen collectie.

Lees meer in blog over: Het bottelen van een calvarieberg


WIE: Soms Jezus, in dit geval het kruis

WAT:  Devotielampje. Dit soort lampjes stonden in katholieke gezinnen voor een heiligenbeeld, in de meeste gevallen het Heilig Hartbeeld. Een gipsen beeld in de vorm van de gestalte van Jezus met gespreide armen of een bustebeeld.

WAAR: Zuiden van Nederland

dit exemplaar dateert uit de eerste helft van de 20e eeuw.

Uit eigen collectie

Lees meer in blog over: Devotielampje van Philip(s)


WIE: kindje Jezus

WAT: Hofje, gekocht als kloosterwerk maar denk zelf dat het huisvlijt betreft
Rond 1900
WAAR: België
Uit eigen collectie

Lees meer in blog over: Ontroerende goederen